A Casa de Gobo é o punto de partida perfecto para descubrir a serra oriental galega: rutas de sendeirismo, natureza e patrimonio a poucos minutos.
Con 54 metros de caída libre, a Seimeira de Vilagocende está considerada a fervenza máis alta de Galicia. Fórmase coas augas do río Porteliña, que nace nas alturas da Serra do Hospital, e precipítase entre paredes de rocha cubertas de musgo na parroquia de San Martiño de Suarna, dentro da Reserva da Biosfera Río Eo, Oscos e Terras de Burón. Chégase dende A Fonsagrada collendo a LU-530 e despois a LU-721 en dirección a Vilagocende, onde hai unha pequena zona de aparcadoiro habilitada xunto a un panel informativo. Dende alí parte unha sinxela ruta lineal de apenas 2,2 km ida e volta (uns 30 minutos a bo ritmo) que discorre por un ancho camiño de terra entre bidueiros, castiñeiros, ameneiros e carballos, con moi pouco desnivel, apta para toda a familia. Xa xunto ao salto de auga, unhas pasarelas e unha ponte de madeira permiten cruzar o río e achegarse ata a base da fervenza ou subir a un miradoiro próximo, dende onde se aprecia mellor a caída completa. Na contorna aínda poden verse os restos dun antigo muíño de pedra, testemuña do uso tradicional que se lle deu a estas augas, e unha zona con mesas, bancos e fonte pensada para o descanso. A tradición oral da comarca garda ademais unha antiga lenda sobre un home que recibía pans encantados das mans dun espírito da fervenza, unha historia que aínda se conta entre os veciños da zona e que forma parte do imaxinario popular ligado a este lugar. O caudal é máis xeneroso no outono, inverno e primavera, tras as chuvias, polo que estas estacións son as máis recomendables para gozar do salto en todo o seu esplendor.
Coñecido tamén como "vía de Afonso II o Casto" ou Camiño Real, o Camiño Primitivo é o trazado máis antigo dos camiños a Santiago: a ruta que, segundo a tradición, seguiu o propio rei asturiano no século IX ao coñecer o descubrimento do sepulcro do apóstolo. Ao longo dos séculos recibiu protección real de monarcas como Afonso III, Afonso VI, Afonso VII, Afonso IX ou Afonso XI, e hoxe segue a ser un dos itinerarios xacobeos con máis historia e identidade propia. O camiño entra na provincia de Lugo, e no concello da Fonsagrada, polo Alto do Acebo, a máis de 1.000 metros de altitude, tras unha subida longa pero suave que marca a fronteira entre Asturias e Galicia. Dende alí, discorre paralelo á C-630 en dirección ao antigo hospital de peregrinos de Fonfría e continúa polas aldeas de Barbeitos e Silvela ata Paradanova, onde o trazado se abre en dúas variantes: unha descende cara á Proba de Burón, antiga capital do concello, mentres que a outra ascende ata a praza da Fonte Sagrada, no centro da Fonsagrada. Polo camiño suceden lugares de grande valor histórico e natural, como a capela de Vilardongo, o paraxe de Pedrafitelas ou o Hospital de Santiago de Montouto, fundado en 1357 polo rei Pedro I o Cruel para acoller aos peregrinos que chegaban dende Asturias, e xunto ao cal se conserva ademais un dolmen neolítico. Cada ano, a Asociación de Amigos do Camiño Primitivo, creada en 1992, organiza unha romaría en Montouto pola festividade de Santiago Apóstolo, mantendo viva unha tradición peregrina que leva máis de mil anos cruzando estas terras a poucos minutos da Casa de Gobo.
Repartido entre os concellos de Ribeira de Piquín, A Fonsagrada e A Pontenova, o Bosque de Carballido é un dos bosques autóctonos mellor conservados de Galicia. Esténdese polas estreitas gargantas de lousa que forma o río Rodil xunto aos regatos que nel desembocan, creando un ambiente sombrío e húmido dominado por carballos centenarios, acompañados de castiñeiros, bidueiros e un sotobosque cuberto de musgos e fentos propios do bosque atlántico. O seu extraordinario estado de conservación valeulle a declaración como Lugar de Importancia Comunitaria e Zona de Especial Conservación dentro da Rede Natura 2000, ademais de formar parte da Reserva da Biosfera Río Eo, Oscos e Terras de Burón, recoñecida pola UNESCO en 2007. Entre a súa fauna destacan os corzos, pequenos mamíferos e numerosas aves forestais. O bosque pódese percorrer a través de varios sendeiros sinalizados: a Ruta de Pena Guímara (PR-G 139), duns 10 km, adéntrase en Carballido ata as Foces de A Pinguela; a Ruta do Gallol (PR-G 140) suma uns 17 km, e preto de Logares parte tamén a ruta de Santo André, de 8 km. Calquera delas é unha forma marabillosa de coñecer un dos tesouros naturais máis valiosos da Montaña de Lugo.
Coñecida tamén como "A Fortaleza" ou Torre dos Condes de Altamira, esta torre de planta cadrada, catro plantas e uns 15 metros de altura érguese na Proba de Burón, antiga capital dun extenso couto xurisdicional que chegou a abranguer territorios da Fonsagrada, Negueira de Muñiz e Ribeira de Piquín ata mediados do século XIX. Construída no século XV polos Condes de Altamira, unha das casas nobiliarias máis poderosas de Galicia, a fortaleza servía para controlar os camiños, as terras e a poboación da comarca dende a súa posición dominante. En 1467, durante a revolta irmandiña, os campesiños galegos, fartos dos abusos señoriais, asaltaron e destruíron o castelo; foi dona Urraca de Moscoso, señora do lugar, quen obrigou despois aos veciños a reconstruílo. Xa no século XVIII engadiuse dentro do seu recinto defensivo unha capela barroca dedicada a San José. Hoxe en día consérvanse a torre e algúns restos da muralla, en estado de ruína pero aínda impoñentes, e forman parte da Lista Vermella do Patrimonio pola súa situación de abandono. Ao tratarse dunha propiedade privada, a torre pode contemplarse e fotografarse dende o exterior, pero non visitarse por dentro; aínda así, segue a ser un dos recunchos con máis historia de toda a comarca e un testemuño silandeiro do poder señorial medieval e da resistencia campesiña que marcou estas terras.
Preto da aldea de Queixoiro, na parroquia da Bastida, o rego de Queixoiro (afluente do río Rodil, que á súa vez verte as súas augas no Eo) forma dous saltos de auga encaixonados entre carballos e castiñeiros: un primeiro salto duns 15 metros e, río abaixo, un segundo de 12 metros de caída libre, ambos de grande beleza. Accédese dende A Fonsagrada pola LU-701 en dirección a Asturias; tras pasar Paradanova xírase cara a Queixoiro e, atravesando a aldea, un camiño de terra descende ata unha pequena zona de aparcadoiro onde arrinca o sendeiro. A ruta, restaurada e acondicionada en 2013 cun investimento superior aos 100.000 euros, discorre protexida por varandas en todo o seu percorrido pola marxe dereita do río, o que a fai especialmente segura para ir con nenos. No primeiro salto, unhas escaleiras baixan ata unha poza natural cunha pequena zona de area e un banco miradoiro, un recuncho moi popular para o baño nos meses de calor. Continuando pola senda chégase ao segundo salto, tamén equipado con escaleira de acceso para baixar con seguridade ata a súa base. A dificultade da ruta é baixa e o percorrido completo, entre carballeiras e soutos, apenas esixe un pequeno esforzo, o que converte esta dobre fervenza nunha das excursións máis agradecidas da comarca para toda a familia.
Declarada pola UNESCO o 19 de setembro de 2007, a Reserva da Biosfera Río Eo, Oscos e Terras de Burón foi a primeira reserva da biosfera compartida por dúas comunidades autónomas, Galicia e Asturias. Esténdese ao longo de case 159.000 hectáreas que seguen o curso completo do río Eo, dende o seu nacemento en Fonteo, en Baleira, ata a súa desembocadura na ría de Ribadeo, e inclúe ademais boa parte das bacías dos ríos Miño, Navia e Porcía. A Fonsagrada, e con ela A Casa de Gobo, forma parte deste territorio protexido. A paisaxe combina a plataforma costeira cantábrica, as serras interiores e a meseta da Fonsagrada, cos bosques ocupando preto do 40% da superficie: fragas de faias, carballeiras, bosques mixtos e mesmo sobreirais na contorna de Negueira de Muñiz. É un territorio dedicado á protección a longo prazo das súas paisaxes e especies, á rexeneración da masa forestal autóctona e á conservación dos ríos como corredores ecolóxicos. Alén do seu valor natural, a reserva conserva un rico patrimonio etnográfico ligado á vida tradicional: hórreos, pallozas coma a que dá orixe á Casa de Gobo, cortíns, muíños, batáns e antigas ferrerías que aproveitaban a forza da auga. Polo seu territorio discorren ademais tramos do Camiño de Santiago, tanto do Camiño Primitivo coma do Camiño do Norte, declarados Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 2015, o que converte esta comarca nun destino onde a natureza e a memoria das súas xentes camiñan da man.
Na veciña Taramundi (Asturias), a un paso da Fonsagrada, o conxunto etnográfico de Os Teixois recupera todo un sistema tradicional de enxeños movidos pola forza da auga: unha presa que embalsa o río, un muíño fariñeiro, unha mazonería con mazos de forxa e un batán, ademais dunha pedra de afiar que lembra o vínculo destes obradoiros coa artesanía coitelaría da comarca. Aberto ao público dende 1980 como museo etnográfico ao aire libre, o conxunto permite ver en funcionamento a maquinaria orixinal, accionada polo mesmo caudal que durante xeracións deu de comer e traballo ás familias da zona. Todo o complexo está declarado Ben de Interese Cultural polo seu valor histórico e etnográfico. Pasear por Os Teixois é entender de primeira man como a auga, a pedra e o ferro se combinaban na vida cotiá destas aldeas fronteirizas entre Galicia e Asturias, un patrimonio que hoxe segue vivo grazas á súa coidada conservación.
A escasos minutos da Casa de Gobo, xa no concello asturiano de Taramundi, atópase unha das vilas artesás máis recoñecidas do norte de España. A súa fama internacional débese á centenaria tradición coitelaría: dende o século XVIII, os seus ferreiros forxan a man navallas e coitelos de aceiro ao carbono en pequenos obradoiros familiares, con mangos tradicionalmente de madeira de buxo decorados con motivos xeométricos e taracea propios de cada artesán. Esta artesanía, recoñecida como Zona de Interese Artesanal, pódese visitar hoxe en numerosos obradoiros do pobo onde aínda se elaboran as célebres navallas taramundesas seguindo o proceso tradicional, peza a peza. Taramundi foi ademais pioneira en España ao pór en marcha, en 1984, o primeiro proxecto de turismo rural do país, e hoxe conserva ese espírito na súa praza do Poyo e nas súas rúas de pedra. Xunto ao núcleo do pobo, o próximo Museo dos Muíños de Mazonovo, un dos maiores de España dedicados á moenda tradicional, completa a visita a unha vila onde o ferro, a madeira e a auga seguen a contar a mesma historia de xeración en xeración.
Na veciña A Pontenova, moi preto da Fonsagrada, érguense Os Fornos: cinco impoñentes fornos de calcinación construídos entre 1902 e 1925 pola Sociedade Mineira de Vilaoudriz, de 11 metros de altura e 4 de diámetro, que dan nome á propia praza do pobo. Neles sometíase o mineral de ferro extraído das minas de Vilaoudriz e O Boulloso a un proceso de calcinación de 24 horas para eliminar os residuos fosfóricos, antes de transportalo en tren ata o porto de Ribadeo, dende onde se exportaba a distintos países europeos. A actividade mineira impulsou a economía local ata mediados do século XX, cando cesou pola súa baixa rendibilidade. Hoxe, restaurados, Os Fornos son o gran monumento ao pasado industrial da comarca e o punto de partida da Ruta dos Fornos, que permite percorrer a pé este singular patrimonio mineiro.
En A Pontenova, ás portas da Sendiña, a Mina Consuelo foi unha das explotacións de ferro máis importantes de Galicia. Activa dende 1905 durante preto de dúas décadas, conta con oito niveis (cinco subterráneos e tres a ceo aberto) e uns tres quilómetros de galerías escavadas, hoxe convertida na única mina visitable de Galicia. A Ruta das Minas, un percorrido circular de 11,8 km e unhas tres horas e media, parte da antiga estación de tren (hoxe oficina de turismo), xunto aos fornos de calcinación, e enlaza o antigo cable aéreo mineiro, a propia Mina Consuelo, o Santuario do Conforto e o túnel e forno do Boulloso. A experiencia complétase coa Tirolina das Minas, de 330 metros de lonxitude e 80 de altura, instalada sobre o trazado do antigo cable que transportaba o mineral ata os fornos: unha forma vertixinosa de sobrevoar a mesma paisaxe que durante décadas viviu do ferro.
A tan só 10 km da Fonsagrada pola LU-721, pasando xunto á fervenza de Vilagocende, agóchase un dos recunchos máis singulares da comarca: a praia fluvial de A Pena do Inferno. Situada nun meandro do río Lamas-Vilabol, afluente do Navia, a 290 metros de altitude, o seu areal formouse a partir dos restos dunha morea glaciar, coroada por unha impoñente pena de rocha que dá nome ao lugar. Unha ponte colgante cruza o río ata a beira oposta, onde se atopa o único establecemento da zona: un pequeno bar con delicias caseiras. A contorna, acondicionada como área recreativa hai xa tres décadas, é perfecta para o baño, o sendeirismo, a pesca ou simplemente para relaxarse na area ou no prado, arrolado polo son da auga e o vento. Entre castiñeiros, carballos, bidueiros, ameneiros, nogueiras, érbedos e fentos, conviven especies coma o xabaril, o toirón, o visón, a garza, a fuíña, o raposo ou o ourizo, o que converte esta praia de interior nun pequeno paraíso natural a poucos minutos da Casa de Gobo.
